محمد حسن خان اعتماد السلطنه
1979
تاريخ منتظم ناصرى ( فارسى )
چهاردهم تشريففرماى شهر ولاد قفقاز شده از وسط شهر عبور فرموده دم گار پياده شده به كالسكهء بخار نشستند - نظرآقا وزير مختار ايران مقيم پاريس هم از پاريس آمده به حضور مبارك مشرّف شد تا سه شبانهروز از كالسكه بيرون نيامده متصل در حركت بودند عصر روز هفدهم جمادى الاولى به شهر مسكو ورود فرمودند ، در اين روز قامازوف مترجم خاص اعليحضرت امپراطور كه از پطر مأمور شده بود و ميرزا ملكم خان ناظم الملك ايلچى مقيم لندن به حضور همايون مشرف شدند - در ورود به گار پرنس دالقوركى حاكم مسكو با همهء صاحبمنصبان و ژنرالها به استقبال آمده بودند منزلگاه همايون در مسكو قصر كرملين است ، تا غروب روز چهارشنبه نوزدهم در مسكو توقّف فرموده بعد از صرف شام به راهآهن تشريففرما شده عازم پطرزبورغ گرديدند - روز ديگر چون به گار پطرزبورغ ورود فرمودند اعليحضرت امپراطور و همهء شاهزادگان خانوادهء سلطنت و جميع صاحبمنصبان تا گار به استقبال آمده بودند . در اين محل بعد از اداى مراسم مودّت اعليحضرت امپراطور اوّلا تمام شاهزادگان خانوادهء خودشان را معرّفى كردند ، آنگاه با اعليحضرت شاهنشاهى در يك درشكه سربازى نشسته به عمارت زمستانى ارمى تاج كه منزل اعليحضرت همايون است ورود فرمودند و زياده از آنچه به تصوّر بيايد اعليحضرت امپراطور اسباب احترام و پذيرائى موكب همايون را فراهم آوردهاند - جمعهء بيست و يكم در پطر اقامت شد - در اين روز از اعليحضرت امپراطور و نوابان برادران اعليحضرت معظم بازديد نمودند ، شام را امشب مخصوصا در منزل اعليحضرت امپراطور موعود بودند - شنبه بيست و دويّم در ميدان شان دومارس سان بسيار خوبى از قشون متوقّف در پطرزبورغ داده شد و در اينسان جميع فرمان را خود اعليحضرت امپراطور مىدادند - امشب را نيز در منزل مخصوص اعليحضرت امپراطور به شام رسمى دعوت شدند - يكشنبه بيست و سيّم يك زوج گلدان چينى بسيار ممتاز اعليحضرت امپراطور براى اعليحضرت همايون فرستادند - شب اين روز در خانهء نواب وليعهد دولت روس به شام رسمى مهمان بودند و در اين شب نشان تمثال همايون مكلّل به الماس را براى نواب گراندوك الكسى اهدا فرمودند - دوشنبه بيست و چهارم تشريففرماى پطرهوف كه ييلاق بسيار باصفائى است شدند -